Dysfunkcje stawu skroniowo-żuchwowego

Dysfunkcje stawu skroniowo-żuchwowego (SSŻ/TMJ) – objawy, rodzaje i fizjoterapia stomatologiczna

Dysfunkcje stawu skroniowo-żuchwowego (SSŻ, ang. TMJ – temporomandibular joint) mogą powodować ból w okolicy szczęki i twarzy, trzaski i przeskakiwanie podczas ruchów żuchwy, ograniczenie otwierania ust, uczucie blokowania stawu oraz napięcie mięśni żucia. U części pacjentów dolegliwości mogą również promieniować do skroni, głowy, szyi czy okolicy ucha.

Problemy stawu skroniowo-żuchwowego obejmują wiele różnych zaburzeń. Mogą dotyczyć krążka stawowego, torebki stawowej, błony maziowej, mięśni odpowiedzialnych za ruchy żuchwy, a także samej ruchomości stawu. Dlatego prawidłowa diagnostyka powinna koncentrować się nie tylko na miejscu występowania bólu, ale również na sposobie poruszania żuchwą i funkcjonowaniu całego układu żucia.

Fizjoterapia stomatologiczna może stanowić ważny element zachowawczego leczenia wielu dysfunkcji stawu skroniowo-żuchwowego. Jej celem jest m.in. zmniejszenie dolegliwości bólowych, poprawa ruchomości stawu, normalizacja napięcia mięśniowego oraz przywracanie prawidłowej funkcji żuchwy.

Prawidłowa praca SSŻ wymaga współdziałania powierzchni stawowych, krążka, torebki stawowej, więzadeł oraz mięśni. Zaburzenia którejkolwiek z tych struktur mogą wpływać na komfort i sposób wykonywania ruchów żuchwy.

Jakie są objawy dysfunkcji stawu skroniowo-żuchwowego?

Objawy dysfunkcji SSŻ mogą być bardzo różnorodne. Czasami są wyraźnie związane z ruchem żuchwy, ale niekiedy pacjent zgłasza przede wszystkim bóle głowy, twarzy czy okolicy ucha.

Do najczęściej występujących objawów należą:

• ból w okolicy stawu skroniowo-żuchwowego, najczęściej przed uchem,
• ból podczas żucia, gryzienia lub ziewania,
• ograniczenie możliwości otwierania ust,
• uczucie blokowania lub zakleszczania żuchwy,
• trzaski, klikanie i przeskakiwanie w stawie,
• nieprawidłowy lub asymetryczny tor ruchu żuchwy,
• sztywność i napięcie mięśni żucia,
• uczucie zmęczenia szczęki,
• ból twarzy,
• bóle głowy,
• bóle karku i szyi,
• uczucie niestabilności stawu.

Niektóre dolegliwości mogą również przypominać problemy laryngologiczne, np. ból okolicy ucha czy szumy uszne. Z tego względu ważne jest różnicowanie przyczyn objawów i – w razie potrzeby – współpraca z innymi specjalistami.

Najczęstsze dysfunkcje stawu skroniowo-żuchwowego

Określenie „dysfunkcja stawu skroniowo-żuchwowego” nie oznacza jednej konkretnej choroby. Obejmuje grupę różnych zaburzeń dotyczących struktur stawowych i mięśniowych. Do najczęściej spotykanych problemów należą przemieszczenia krążka stawowego, zapalenie torebki stawowej lub błony maziowej, ograniczenie elastyczności torebki stawowej, zaburzenia mięśniowe oraz hipermobilność.

1. Przemieszczenie krążka stawowego w SSŻ

Przemieszczenie krążka stawowego jest jednym z częściej występujących zaburzeń wewnątrzstawowych. Nieprawidłowa pozycja krążka może powodować trzaski, przeskakiwanie, zmianę toru ruchu żuchwy, ograniczenie otwierania ust lub uczucie blokowania stawu.

W zależności od charakteru zaburzenia wyróżnia się kilka rodzajów przemieszczenia krążka:

• Przemieszczenie krążka z redukcją (z trzaskiem) – jest to najczęstsza postać przemieszczenia krążka SSŻ. Krążek przemieszcza się do przodu w stosunku do głowy żuchwy, ale podczas ruchu otwierania ust wraca na swoje miejsce, czemu towarzyszy charakterystyczny trzask. Objawy mogą obejmować ból, uczucie „przeskakiwania” w stawie i czasowe blokowanie ruchów żuchwy. W miarę postępu problemu trzaski mogą stać się rzadsze, a ruchomość żuchwy może być coraz bardziej ograniczona,

• Przemieszczenie krążka bez redukcji (zablokowanie stawu) – w tym przypadku krążek pozostaje trwale przemieszczony i nie wraca na swoje miejsce podczas ruchu żuchwy. Brak charakterystycznego trzasku, ale pacjent odczuwa ograniczenie otwierania ust (często do ok. 25-30 mm, podczas gdy norma to 40-50 mm). Może to prowadzić do chronicznego bólu stawu, trudności w żuciu oraz asymetrii ruchów żuchwy. W niektórych przypadkach organizm adaptuje się do nowej pozycji krążka, co zmniejsza ból, ale utrwala dysfunkcję stawu,

• Przemieszczenie boczne lub przyśrodkowe krążka – rzadziej występujące typy przemieszczeń, w których krążek przesuwa się na bok lub do środka stawu. Mogą powodować asymetryczne ruchy żuchwy, trzaski, ból oraz dyskomfort w okolicach SSŻ. Często są trudniejsze do zdiagnozowania, ponieważ objawy mogą być mniej oczywiste niż w przypadku przemieszczenia przedniego,

• Przemieszczenie tylne krążka – bardzo rzadkie schorzenie, w którym krążek przesuwa się do tyłu, za głowę żuchwy. Może powodować ograniczoną możliwość zamknięcia ust oraz uczucie „zablokowania” w pozycji otwartej. Często wiąże się z urazami lub nieprawidłowymi nawykami ruchowymi żuchwy.

2. Zapalenie torebki stawowej/błony maziowej

Jest to stan zapalny samej torebki stawowej i tkanek otaczających TMJ, zwłaszcza bogato unerwionych i unaczynionych, znajdujących się na zewnątrz torebki stawowej. Ból pojawia się podczas obciążania stawu i w czasie badania palpacyjnego. Żucie i gryzienie jest bolesne. W przewlekłym zapaleniu torebki stawowej może dojść do jej zwłóknienia. Zaburzenie to może występować łącznie z innymi typowymi dysfunkcjami stawu skroniowo-żuchwowego, ale może być także odrębnym schorzeniem. Przyczyn zapalenia torebki stawowej/błony maziowej upatruje się w przebytych mikrourazwch lub markourazach. Mikrourazy TMJ oraz otaczających go tkanek pojawiają się podczas zachowań parafunkcyjnych, takich jak zaciskanie zębów, zgrzytanie, żucie gumy, obgryzanie ołówków. Do makrourazu dochodzi w wyniku zadziałania dużej siły, np. podczas uderzenia w szczękę lub podczas zabiegu chirurgicznego.

3. Zwłóknienie i ograniczenie elastyczności torebki stawowej

Schorzenie to charakteryzuje się zmniejszeniem zakresów ruchu w stawie skroniowo-żuchwowym z powodu zrostów, które ograniczają rozciągliwość torebki stawowej. Wśród przyczyn zwłóknienia torebki stawowej wymienia się przewlekłe stany zapalne, przebyty uraz, unieruchomienie, problemy krążka stawowego.

4. Zaburzenia mięśniowe

Zaburzenia mięśni biorących odział w żuciu najczęściej pojawiają się w przebiegu bolesnych stanów zwiększonego ich napięcia, które mogą przerodzić się w stany zapalne ścięgien. Badanie palpacyjne, żucie i gryzienie wywołuje ból. Może występować niewłaściwa trajektoria ruchu podczas otwierania i zamykania żuchwy. Problemy w mięśniach biomechanicznie związanych ze stawem skroniowo-żuchwowym mogą występować samodzielnie lub występować z innymi dysfunkcjami stawu TMJ. Do najczęstszych przyczyn tych zaburzeń należą zachowania parafunkcjonalne, takie jak obgryzanie paznokci i skórek, obgryzanie ołówków, czy żucie gumy.

5. Stany po operacji szczękowo – twarzowej lub ortognatycznej

Stany po operacjach szczękowo-twarzowych lub ortognatycznych mogą wpływać na funkcjonowanie stawu skroniowo-żuchwowego i powodować dolegliwości w jego obrębie. Zmiana warunków anatomicznych, sposobu obciążania stawu, toru ruchu żuchwy lub napięcia mięśni może prowadzić do bólu, ograniczenia ruchomości, trzasków, przeskakiwania albo uczucia zablokowania lub niestabilności stawu.

• Terapia tkanek miękkich

Techniki pracy z tkankami miękkimi pomagają zmniejszyć napięcie i bolesność mięśni żucia oraz poprawić ich funkcję. Mogą obejmować również struktury szyi i inne obszary powiązane z układem żucia.

• Ćwiczenia stawu skroniowo-żuchwowego

Ćwiczenia dobiera się w celu poprawy zakresu ruchu żuchwy, kontroli jej toru, stabilizacji stawu oraz koordynacji pracy mięśni. Pacjent może wykonywać je również samodzielnie w domu.

• Ćwiczenia proprioceptywne

Ćwiczenia proprioceptywne poprawiają świadomość i kontrolę ruchów żuchwy. Mogą być pomocne przy nieprawidłowym torze otwierania ust, nadmiernej ruchomości lub zaburzonej koordynacji.

• Terapia powięziowa

W wybranych przypadkach stosuje się techniki pracy z tkankami mięśniowymi i powięziowymi związanymi funkcjonalnie ze stawem skroniowo-żuchwowym.

• Edukacja pacjenta

Edukacja obejmuje naukę prawidłowej pozycji spoczynkowej żuchwy, rozpoznawanie zachowań przeciążających staw, wykonywanie zaleconych ćwiczeń oraz zasady postępowania w okresie nasilenia objawów.

Problemy ze stawem skroniowo-żuchwowym są częstsze, niż mogłoby się wydawać, i nierzadko pozostają niezdiagnozowane przez długie miesiące. Ból głowy, uszu czy szyi może mieć swoje źródło właśnie w dysfunkcji tego niewielkiego, ale niezwykle ważnego stawu. Kluczowe jest szybkie rozpoznanie i wdrożenie odpowiedniego leczenia – najlepiej interdyscyplinarnego, z udziałem lekarzy, fizjoterapeutów, stomatologów i psychologów. Dzięki temu możliwe jest skuteczne złagodzenie objawów i poprawa komfortu życia pacjenta.